Alimenty, których celem jest zapewnienie dziecku środków niezbędnych do prawidłowego rozwoju i zaspokajania codziennych potrzeb, stanowią jedno z kluczowych zagadnień prawa rodzinnego. Choć poprzez obowiązek alimentacyjny, powszechnie rozumie się zobowiązanie jednego rodzica do łożenia miesięcznie określonej kwoty na rzecz utrzymania dziecka, to jednakże należy pamiętać, że obowiązek ten obciąża oboje rodziców. Realizacja tego obowiązku przez rodzica, pod którego stałą pieczą dziecko pozostaje, realizuje się wtedy poprzez osobiste starania w jego utrzymaniu i wychowaniu. Przez osobiste starania o utrzymanie lub wychowanie uprawnionego należy w tym przypadku rozumieć czynności życia codziennego w postaci przygotowywania posiłków, prania odzieży, doglądania w czasie choroby, pomocy w nauce, czy też dbania o wspólne miejsce zamieszkania.
Jak ustala się wysokość alimentów?
Czynniki brane pod uwagę przez sąd
Podstawą do określenia wysokości alimentów jest art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten odwołuje się do dwóch zasadniczych kryteriów, a więc usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego rodzica. Obie te przesłanki pozostają w zależnym związku w taki sposób, że o ile usprawiedliwione potrzeby uprawnionego są w zasadzie takie same bez względu na możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego, to jednakże stan tych możliwości będzie wpływał na zakres zasądzanych świadczeń alimentacyjnych. Tym samym, górną granicą świadczeń alimentacyjnych są zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego, chociażby nawet w tych ramach nie znajdowały pokrycia wszystkie usprawiedliwione potrzeby uprawnionego do alimentacji.
Zobacz także: Władza rodzicielska: co oznacza, jak się ją reguluje i kiedy sąd może ją ograniczyć
Obowiązek utrzymania dziecka i możliwości finansowe rodziców
Mając na uwadze powyższe, sąd ustalając wysokość alimentów, bada nie tylko aktualne dochody zobowiązanego rodzica, lecz również jego potencjalne, realne możliwości zarobkowe. Jeśli rodzic celowo nie podejmuje pracy lub ukrywa dochody, sąd może przyjąć, że stać go na wyższe świadczenia niż wynikałoby to z jego deklaracji.
Po stronie dziecka analizie podlegają zaś wszystkie potrzeby związane z jego wiekiem, zdrowiem, edukacją, rozwojem psychicznym i fizycznym. Uwzględnia się m.in. koszty wyżywienia, ubrań, środków higienicznych, edukacji szkolnej i pozaszkolnej, zajęć dodatkowych, leczenia, terapii, a także rekreacji.
Zmiana okoliczności a wysokość alimentów
Kiedy możliwe jest zwiększenie lub zmniejszenie alimentów
Alimenty orzeczone wyrokiem sądu nie mają charakteru stałego. Zgodnie z art. 138 KRO, orzeczenie dot. wysokości alimentów można zmienić – zarówno poprzez ich podwyższenie lub obniżenie – gdy nastąpiła istotna zmiana stosunków. Zmiana ta może dotyczyć zarówno:
- zwiększenia potrzeb dziecka – np. rozpoczęcie szkoły, koszty leczenia, terapia, zajęcia pozalekcyjne, problemy zdrowotne,
- zmniejszenia lub zwiększenia możliwości finansowych rodzica – np. utrata pracy, choroba, przejście na rentę, ale także awans, wzrost dochodów, zmiana zatrudnienia.
Ważne jest jednak, aby zmiana miała charakter trwały, a nie była jedynie krótkotrwałą trudnością lub korzyścią. Np. tymczasowy spadek osiąganych zarobków z powodu sezonowości wykonywanej pracy, nie mieści się w pojęciu istotnej zmiany stosunków, która uzasadniałaby obniżenie zasądzonych dotychczas alimentów.
Zobacz także: Jakie są prawa i obowiązki rodziców po separacji – podejście prawne
Procedura prawna przy zmianie okoliczności
Aby obniżyć lub podwyższyć dotychczasowe alimenty, konieczne jest wykazanie przed sądem istotnej zmiany stosunków po jednej ze stron. W obu przypadkach, procedura polega na złożeniu do sądu rodzinnego pozwu (tj. sądu rejonowego właściwego miejscowo dla strony pozwanej), w którym należy udokumentować istotną zmianę okoliczności oraz uzasadnić żądaną wysokość alimentów. W sprawach o obniżenie alimentów, pozwanym jest uprawniony, a więc dziecko (nie rodzic, który sprawuje nad nim pieczę – ten pełni tylko rolę przedstawiciela ustawowego), a w sprawach o podwyższenie – zobowiązany rodzic.
Istotną różnicą dot. obu w/w postępowań jest to, że sprawy o podwyższenie alimentów, są ustawowo zwolnione z ponoszenia opłaty sądowej od wniesienia powództwa, w przeciwieństwie do pozwów o obniżenie, które wymagają uiszczenia stosownej opłaty sądowej.
Egzekucja alimentów
Jakie są metody egzekucji sądowej i komorniczej
Jeżeli zobowiązany rodzic nie płaci nałożonych na niego alimentów, wierzyciel (najczęściej drugi rodzic działający w imieniu dziecka jako jego przedstawiciel ustawowy) może skierować roszczenia na drogę egzekucji komorniczej, przedkładając komornikowi tytuł wykonawczy w postaci wyroku lub ugody sądowej zaopatrzonej w klauzulę wykonalności.
Komornik może prowadzić wobec zobowiązanego egzekucję, w szczególności z:
- wynagrodzenia za pracę (alimenty mają najwyższy priorytet potrąceń),
- rachunku bankowego,
- świadczeń z ZUS,
- ruchomości,
- nieruchomości,
- wierzytelności i innych składników majątku.
Jeżeli dłużnik pracuje „na czarno” lub ukrywa majątek, komornik może skorzystać również z szerokich uprawnień kontrolnych, zaś wierzyciel może wystąpić również o zabezpieczenie alimentów.
Sankcje za niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego
Poza samą możliwością skierowania zaległych alimentów do egzekucji komorniczej, w przypadku uporczywego niewywiązywania się z nałożonego obowiązku alimentacyjnego, prawo przewiduje sankcje karne. O odpowiedzialności karnej z tego tytułu stanowi art. 209 Kodeksu karnego, który przewiduje karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, dla osoby, która uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem lub innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych lub jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące,
W przypadku bezskutecznej egzekucji alimentów, możliwe jest także skierowanie roszczeń z tego tytułu do funduszu alimentacyjnego, który wypłaca świadczenia dziecku, a następnie będzie dochodził ich zwrotu od dłużnika.
Zobacz także: Czy Sąd może wezwać kochankę na rozprawę rozwodową?
Jak chronić prawa dziecka przy alimentach
We wszystkich sprawach dot. regulowania wysokości alimentów należy pamiętać, iż podstawową zasadą prawa rodzinnego jest ochrona dobra dziecka, co w praktyce oznacza, że alimenty muszą być ustalane w wysokości odpowiadającej rzeczywistym potrzebom małoletniego i nie mogą stanowić narzędzia eskalacji konfliktu między rodzicami. Każde postępowanie dotyczące obowiązku alimentacyjnego powinno więc uwzględniać interes dziecka jako nadrzędny wobec interesów dorosłych.
Alimenty nie stanowią bowiem świadczenia należnego rodzicowi, lecz są przeznaczone wyłącznie na potrzeby dziecka, a rodzic będący opiekunem jedynie nimi zarządza. Z tego względu wysokość świadczeń powinna odzwierciedlać rzeczywiste, bieżące wymagania związane z utrzymaniem, wychowaniem oraz prawidłowym rozwojem dziecka.
